Zavarivanje je proces trajnog spajanja dva ili više metalnih dijelova primjenom toplote, pritiska ili kombinacijom oba. U savremenoj industriji, zavarivanje predstavlja jednu od ključnih tehnologija za proizvodnju komponenti i konstrukcija u gotovo svim granama inženjerstva, uključujući automobilski, vazduhoplovni, brodograđevinski, građevinski i energetski sektor¹. 

Vrste zavarivanja

Različite metode zavarivanja razvijene su kako bi zadovoljile specifične zahtjeve različitih materijala i uslova rada. Među najčešće korišćenim metodama su:

Elektrolučno zavarivanje (EL) – koristi se elektroda koja sagorjeva i stvara električni luk. Pogodno je za rad na terenu i u građevinskoj industriji.

MIG/MAG zavarivanje – koristi se potrošna žica u zaštiti inertnog (MIG) ili aktivnog (MAG) gasa. Ova metoda je popularna zbog visoke produktivnosti i jednostavnosti.

TIG zavarivanje – koristi netopivu volframovu elektrodu i inertni gas (najčešće argon). Pogodna je za tanke materijale i precizne spojeve.

Plazma zavarivanje – slična TIG metodi, ali koristi usmereniji plazma luk. Omogućava veću kontrolu i preciznost, posebno u automatskim procesima.

Osnovni elementi zavara

Struktura zavara može se podijeliti na tri zone: osnovni materijal, zona uticaja toplote (ZUT) i dodatni materijal. ZUT je oblast osnovnog metala koja nije otopljena, ali je bila izložena povišenim temperaturama i može imati izmenjenu mikrostrukturu. Kvalitet zavara u velikoj meri zavisi od pravilnog izbora parametara zavarivanja – temperature, brzine, vrste dodatnog materijala, kao i metode hlađenja.

Inspekcija i kontrola kvaliteta zavara

Kvalitet zavara direktno utiče na bezbednost, trajnost i funkcionalnost spoja. Zbog toga je inspekcija zavara neizostavan dio svakog zavarivačkog procesa, posebno u industrijama koje zahtjevaju visoku pouzdanost, kao što su aeronautika, energetika i petrohemija.

Postoje dvije osnovne kategorije ispitivanja zavara:

1. Vizuelna kontrola 

Vizuelna inspekcija je osnovna i najčešće korištena metoda. Uključuje pregled zavara golim okom ili pomoću lupe i svjetla, kako bi se uočile površinske nepravilnosti kao što su:

• Pukotine

• Poroznost

• Povlačenje osnovnog materijala

• Nepravilni prijelazi i nekompletan zavar

Vizuelna inspekcija se obično sprovodi pre, tokom i nakon zavarivanja.

2. Nedestruktivne metode ispitivanja 

Nedestruktivne metode omogućavaju otkrivanje unutrašnjih i površinskih grešaka bez oštećenja zavara. Najčešće korištene metode uključuju:

• Ultrazvučna ispitivanja : koristi se visokofrekventni ultrazvuk za detekciju unutrašnjih nepravilnosti.

• Radiografska ispitivanja: koristi se rendgensko ili gama zračenje da se prikažu unutrašnje greške u zavaru (npr. pukotine, poroznost).

• Magnetno-prašinska ispitivanja : koristi se za detekciju površinskih i bliskopovršinskih pukotina u feromagnetnim materijalima.

• Penetrantska ispitivanja: koristi se tečnost (penetrant) koja ulazi u površinske pukotine i omogućava njihovo otkrivanje pomoću UV svetla.

3. Destruktivne metode ispitivanja 

Uključuju uzorkovanje i fizičko razaranje zavara radi provjere njegove čvrstoće, žilavosti i metalografske strukture. Najčešće metode uključuju:

• Savijanje (bend test)

• Ispitivanje čvrstoće na zatezanje

• Udarna žilavost (Charpy test)

• Metalografska analiza presjeka zavara